Kees de Jager - eminent astronoom en kenner van de zon, is overleden. Een in memoriam van filmmaker Jasper Huizinga

 

Kees de Jager 1921-2021

Een stralende dag, iets voor het middaguur in de late lente van 2016. Cameraman Arno Cupédo, geluidstechnicus Menno Knevel en ik staan tussen dagjesmensen en vakantiegangers op de veerboot naar Texel. Mijn oude Volvo 240 ligt vol met camera’s, statieven, lampen en allerhande geluidsopname-apparatuur. Een grote mantelmeeuw landt op het dak van de 240 en kijkt ons onderzoekend aan. Natuurlijk vanwege de boterhammen die we op het dek in de zon aan het eten zijn. We zijn op weg naar professor Kees de Jager.

Afgelopen week is hij overleden. Honderd keer is hij om zijn grootste wetenschappelijke interesse gedraaid, de zon. Astronoom Kees de Jager was gefascineerd door de zon en raakte er niet over uitgepraat. Tot op hoge leeftijd gaf hij lezingen over astronomie en was geliefd vanwege zijn inspirerende manier van vertellen en de humor waarmee hij zijn verhaal doorspekte. Na zijn pensionering ging hij terug naar zijn geboortegrond, het eiland Texel. Daar is zelfs een sterrenwacht naar hem vernoemd. Hij wordt alom beschouwd als Nederlands’ beste astronoom.

De Jager was één van die astronomen die vanaf het begin de voordelen van ruimtevaart zagen. In de jaren zestig en zeventig was hij nauw betrokken bij astronomische ruimtevaartprojecten. Aan de universiteit van Utrecht werkte de Jager aan een bijzondere telescoop, die bedoeld was voor de allereerste satelliet die Nederland ging bouwen. Die satelliet heette ANS, de Astronomische Nederlandse Satelliet.

Samen met regisseur Lotte Veltman was ik van plan een film over de ANS te maken. We hadden nog niets van financiering binnen, maar vonden het noodzakelijk dat er alvast een paar interviews werden gedraaid. Een aantal betrokkenen was inmiddels hoogbejaard en hun verhalen wilden we per se vastleggen.

Kees de Jager woonde op Texel in een bescheiden woning, met overvolle boekenkasten en klassieke meubels. Het was al een warme dag, en dan kwamen wij ook nog eens met lampen aan. Een paar weken daarvoor was zijn geliefde vrouw Doetie overleden en ik had hem gemaild dat we het geplande gesprek best wel even konden uitstellen. In de email die ik terugkreeg vroeg Kees ons toch gewoon te komen. Hij kon die afleiding goed gebruiken. Terwijl de technici bezig waren een opstelling voor camera en geluid te maken, besprak ik met Kees wat ik hem zo ongeveer wilde vragen. Het was opvallend hoe goed hij de materie kon uitleggen en wanneer hij over astronomie sprak, was er constant een enthousiast glimmertje in zijn ogen te zien.

Het interview verliep vlot en zat vol met humoristische anecdotes over voorvallen die hij had meegemaakt tijdens de ontwikkeling van de satelliet. Ondanks zijn hoge leeftijd kostte het hem geen enkele moeite zich van alles te herinneren uit de vroege jaren zeventig. Na het interview begonnen zelfs de cameraman en geluidstechnicus allerlei vragen over het heelal te stellen.

Ik had graag langer willen blijven om met hem te praten over sterren en het heelal, maar de tijd drong. Na nog een paar opnames bij de naar hem vernoemde sterrenwacht, verderop op het eiland, gingen we terug naar huis. Kees zat bij ons in de auto terug, richting Den Burg. Bij een kruising van de weg die naar het dorp ging zei hij: “Jongens, zet me er hier maar uit. Ik loop de rest wel, dat is goed voor me”. Moesten we die oude man dat hele stuk naar het dorp laten lopen? Ik zei dat we hem echt wel gewoon bij de deur af wilden zetten. Nee, nee, dat was echt niet nodig. Toen herinnerde ik me plots weer dat De Jager tot voor kort nog marathons had gelopen. Ik lachte bij mezelf en zette de auto stil in de berm. Kees stapte uit en zwaaide ons na. Wat een aimabele en interessante man. Ik keek er toen al naar uit hem op de première weer de hand te kunnen schudden. Misschien het jaar er op al, wie weet…

Het duurde echter nog een aantal jaren voordat we de film van de grond kregen. Pas in december 2019 werd ons subsidie toegekend en konden we echt los. Maar toen gooide COVID-19 plotseling roet in het eten en moest het project weer stilgelegd worden. In de korte periode met versoepelde maatregelen halverwege het jaar filmden we nog twee gesprekken en begonnen we met de montage van het materiaal. Langzaam kwam de film tot leven.

Kort geleden wandelden Lotte en ik door het plantsoen en hadden we het over de komende opnames, die de film eindelijk zouden voltooien. “Ik hoop toch zó, dat Kees de Jager en de anderen het nog even volhouden”, zei ik. “Over een paar weken kunnen we de film misschien al af hebben. Hoe oud is Kees nu?” “Hij moet honderd zijn”, zei Lotte. “Hij was 94 toen je hem interviewde.”

Twee dagen later vernamen we dat Kees de Jager was overleden.

De film zal hij helaas nooit zien. Maar ondanks dat de ANS maar een klein deel van zijn loopbaan betreft, hoop ik dat zijn verhaal in deze film hem toont als die ongelooflijk begeesterde astronoom, die hij zijn hele leven is geweest.

Jasper Huizinga, regisseur.

Groningen, 29 mei 2021

Artikel Eric Nederkoorn in het Dagblad van het Noorden over de dreiging die Beeldijn en daarmee de filmwereld in het noorden boven het hoofd hangt

Een gedroomde samenleving - Saskia Jeulink

Dagblad van het Noorden, zaterdag 5 september 2020.

Als het aan de Kunstraad Groningen ligt, steken stad en provincie Groningen de komende vier jaar geen cent in film. De politiek krijgt het advies Stichting Beeldlijn, sinds 1988 de aanjager van een aanzienlijke reeks documentaires, haar subsidie te ontnemen.

De laatste boer van Euvelgunne - Tom Tieman

Eric Nederkoorn

Mochten gemeenteraad en Provinciale Staten deze ‘aanbeveling’ overnemen, dan zakt de filmcultuur naar nul in een tijd dat juist steeds meer Groningse makers films van de grond willen tillen. Zie het jaarlijks groeiend aantal inzendingen voor de Beste Groninger Film. De filmwereld heeft zichzelf, om de onderlinge band in de vrij solistische discipline te versterken, vorig jaar georganiseerd in de Filmvereniging Groningen. Deze komt op elke eerste maandag van de maand samen in het Grand Theatre en belicht, ook toegankelijk voor publiek, telkens een ander aspect van de cinema.

Film leeft. Maar waarvan?

Woordenstroom - Lotte Veltman en Jasper Huizinga

Beeldlijn, met Jo Willems als producent, zou volgens de Kunstraad minimaal zijn georganiseerd en te veel naar binnen gericht. De raad heeft weinig vertrouwen in de kwaliteit van de geproduceerde documentaires. ,,We hebben momenteel zeven documentaires in producties, waarvoor we in totaal 350.000 euro bij geldschieters hebben geregeld”, zegt Willems. ,,Anderen zien onze kwaliteit dus wél.”

Het Geheim van Warffum - Ingrid Oyevaar en Maria Gardeniers

We zitten in de Studio aan de Groningse Akkerstraat, waar Beeldlijn een ruimte huurt. De vaak gebruikte term ‘productiehuis’ is wellicht misleidend. Beeldlijn heeft immers zelf geen geld om te produceren, maar is op de wereld gezet om gewapend met goede ideeën, die zijn gevormd in een-tweetjes met regisseurs, op jacht te gaan naar die vurig gewenste geldschieters. Beeldlijn ontving jaarlijks 35.000 euro subsidie van provincie en gemeente. Los van de paar dagen loon voor Willems per week: ,,Daarvan kunnen we de huur en de postzegels betalen.”

Beeld voor beeld - Jos Hoes

Beeldlijn hoopte als de spreekwoordelijke spin in het web nu op 21 duizend euro van zowel stad als provincie. De ook aangeschoven documentairemaker Tom Tieman (De laatste boer van Euvelgunne ): ,,Het zou ontzettend slecht zijn voor de Groningse filmcultuur als dit wordt afgebroken. Er is verder helemaal niks.”

De dankzij Beeldlijn gemaakte films bieden een mooi overzicht van de Groningse cultuur en het maatschappelijk leven, films over Rutger Kopland, Matthijs Röling, Ypke Gietema, Theater te Water, De Stille Beving, Symfonie van de Veenkoloniën van Saskia Jeulink, die momenteel met Tieman werkt aan Weg uit de Stad , over een omgekeerde beweging: de trek van de stad naar het Groningse platteland. Het is maar een greep. Daarmee is een beeldbank gecreëerd van respectabele omvang.

Tieman: ,,Als Beeldlijn wegvalt, en daarmee de noodzakelijke coördinatie van documentaires, zijn we afhankelijk van makers uit de Randstad. Die missen vaak het juiste gevoel. Er is bijvoorbeeld een documentaire over Ulrum. Worden de inwoners toch weer te kakken gezet.”

Waddenzeevolk - Koos Buist

Zijn eigen, wél noordelijke blik is voor Tieman een reden om in Groningen te blijven filmen. Maar dan wel op een manier binnen de doelen die Willems aan Beeldlijn heeft geplakt: ,,Een film moet zijn Groningse wortels overstijgen. Interessant zijn voor iedereen”, zegt Willems. ,,Niet alleen voor Groningers.”

En dus moet een film uitzendbaar zijn op de landelijke televisie. ,,Dat ‘te veel in zichzelf gekeerd’, wat de Kunstraad stelt, klopt dan ook domweg niet.” En als films inderdaad op de televisie komen, kan dat ook niet anders dan bij een landelijke zender. Tieman: ,,Bij RTV Noord zeggen ze: ‘We doen niet aan documentaires. Dat pas niet bij onze doelgroep’. Lekker dan.”

Kunstenaar Koos Buist werkt aan een film onder de werktitel Waddenvolk , gebaseerd op vondsten die hij tijdens zoektocht voor en achter dijk heeft gedaan. ,,De dijk die ons beschermt maar ook vasthoudt. Het wordt een kunstfilm die reflecteert op het landschap en op wie wij zijn. Persoonlijk heb ik met mijn kunstprojecten altijd goede ervaringen gehad met de Kunstraad. Maar als die nu stelt dat Beeldlijn ongeschikt is, dan is dat kort door de bocht. Ik zou niet weten waar ik anders had moeten aankloppen voor de ondersteuning van zo’n filmproject.”

Symfonie voor de Veenkoloniën - Saskia Jeulink

Tieman: ,,Groningen is als provincie voor de filmcultuur toch al een woestijn, als je ’t vergelijkt met Friesland. Daar steken ze juist veel geld in film. Als hier dan Beeldlijn ook nog wordt geschrapt...” Heeft die Friese inzet wellicht te maken met een sterker gevoel van trots op de provincie? ,,Vast”, zegt Tieman. ,,Maar ze bieden daar ook meer ruimte aan experiment.” Hij wijst op de historische functie van de Groningse documentaires. ,,Je bouwt ermee een collectie op die een mooi overzicht biedt van het culturele en maatschappelijke leven in de provincie. Ook in die zin zijn de films waardevol, voor nu en in de toekomst.”

Weg uit de stad - Saskia Jeulink en Tom Tieman

Andor, Anne

Corné Sparidaens - foto

Bij de Filmvereniging Groningen, die maandelijks in het Grand Theatre samenschoolt, is René Duursma voorzitter. Hij is in het dagelijks leven coördinator Beeld en Geluid bij de Groninger Archieven en beheerder van filmbankgroningen.nl, het audiovisuele archief van stad en provincie. 

,,Als Beeldlijn verdwijnt valt er kennis weg, en een paraplu voor filmmakers. Er is heus wel wat op Beeldlijn aan te merken. Er is wat mij betreft iets te veel in een niche gewerkt, en er mag best wat commerciëler worden gedacht, ook in commerciële producties. Opdrachtfilms zijn ook films immers”, zegt hij. 

Maar je kunt er altijd in de Akkerstraat aankloppen. ,,Beeldlijn is het enige aanspreekpunt in de provincie. Er dreigt een totale verschraling, juist nu er in de beeldcultuur zo veel gebeurt. Een bizarre situatie. Niets is heilig, maar opdoeken van Beeldlijn zou een enorme aderlating zijn. Beeldlijn is ook niet te beroerd om bij een crowdfunding door een maker spontaan vijfhonderd euro uit het zo krappe budget te trekken. Heel sympathiek.” 

Vergelijken is altijd riskant, beaamt Duursma. ,,Maar toch, als je ziet hoeveel er in Groningen in theater en dans wordt gestopt en je dat afzet tegen film, die een fractie daarvan wordt toebedeeld, en straks zonder Beeldlijn alleen nog op individuele projectbasis, dan is dat wel heel wrang. Terwijl het bereik van film groter is, Straks is er dus niks over en krijgen we weer alleen maar van die Amsterdamse crews deze kant op.” 

Te gast bij Cinema Hogeland Warffum - 17 januari om 20:30 uur in het Huiskamercafé

Stichting Cinema Hogeland vertoont regelmatig speelfilms en documentaires die een relatie hebben met het Hogeland en zijn inwoners. De eerstkomende vrijdagen - 10 en 17 januari zijn dat de hier afgebeelde films. 17 januari 2020 is een Beeldlijnavond. Als inleiding tot de twee films interviewt Louis Stiller mij. Ik zie er naar uit. Voor uitgebreide informatie klik op http://cinemahethogeland.nl/programma/

ANS - een Nederlands ruimtevaartavontuur dat vijftig jaar geleden begon

Jasper Huizinga en Zeholy Pronk onder de ANS

Op 20 juli 2019 is het vijftig jaar geleden dat Neil Armstrong als eerste mens een voet op de maan zette. Een memorabele gebeurtenis. Even memorabel is het dat Nederland vijftig jaar geleden een zevenmijlstap zette in de internationale ruimtevaartwereld. Nederland heeft al sinds de zeventiende eeuw een behoorlijke faam op het gebied van de astronomie. Eind jaren zestig van de vorige eeuw wilde de nu al 96-jarige legendarische astronoom Kees de Jager een satelliet ontwerpen om waarnemingen in de ruimte te doen naar UV-licht en röntgenstraling. Daarvoor ontwierpen hij en Jan Borgman (samen met medewerkers van de universiteiten van Groningen en Utrecht) speciale telescopen. Om die de ruimte in te krijgen hadden ze een satelliet nodig. Maar toen zij internationaal de samenwerking zochten om een dergelijke satelliet te bouwen, kregen ze overal nul op hun rekest. Hun reactie: 'Dan doen we het toch zelf.' En zo is de ANS, de Astronomische Nederlandse Satelliet, een volledig Nederlands product dat het resultaat was van wetenschappelijk vernuft, intensieve samenwerking en vooral doorzettingsvermogen. 

Gisteren was ik in het Aviodrome in Lelystad, waarin zich ook het Nationaal Ruimtevaart Museum (NRM) bevindt. Ik was er met Jasper Huizinga. Hij vormt samen met Lotte Veltman De Loods Media. Zij kwamen bij Beeldlijn met het plan om ANS aan de vergetelheid te ontrukken door een documentaire te maken over de Nederlandse pioniers in de ruimtevaart, hun gedrevenheid, doorzettingsvermogen, wetenschappelijke verbeeldingskracht, de unieke samenwerking tussen overheid, onderwijs en bedrijfsleven (Philips en Fokker), over het unieke van de ANS en vooral ook de resultaten. We werken nauw samen met het NRM. Vandaar dat ik me gisteren een paar uurtjes liet onderdompelen in de geestdrift van twee bewoners van Planet Nerd: Jasper Huizinga en Ir. Zeholy Pronk, winnaar van de Speeprijs (2011) en voorzitter van de Stichting NRM.

Wat is er nou zo bijzonder aan de ANS. Lees wat André Kuipers schrijft in zijn aanbeveling voor ons documentaire project.

'Het verhaal van ANS is momenteel niet meer dan een voetnoot in de geschiedenis terwijl de Nederlandse rol in de Europese ruimtevaart er heel anders had uit gezien zonder deze bijzondere satelliet. ANS heeft voor Nederland de deur naar de ruimte geopend. De satelliet was haar tijd ver vooruit en was een uniek staaltje vernuft. De bouwers en andere betrokkenen (onder wie de legendarische astronoom Kees de Jager) zijn inmiddels op hoge leeftijd en kunnen het verhaal nu nog vertellen. Het is tijd dat ANS haar welverdiende plaats in de canon van de Nederlandse wetenschap krijgt. Daarom steun ik dit documentaire project van harte. André Kuipers, december 2018.

ANS was een volledig digitaal gestuurde satelliet. Daarmee liep ANS anderhalve generatie voor op wat toen gangbaar was in de ruimtevaart. ANS had als eerste een herprogrammeerbare boordcomputer. Alle elektronica was met de hand vervaardigd bij Philips. Fokker, de andere groot industrieel in dit verhaal verzorgde het frame en deed assemblage. De zeer speciale telescopen voor waarnemingen van UV-licht en röntgenstraling waren ontworpen door de universiteiten van Groningen en Utrecht. NASA  was zo verbaasd en verrast door het stukje Nederlandse vernuft van slechts 130 kilo, dat ze de ANS (gratis en als een soort proefkonijn) gingen lanceren. Zelf durfde NASA dergelijke techniek nog niet toe te passen. Te onbetrouwbaar, vond men. Maar dat pakte heel anders uit. 1974 ging ANS de ruimte in en negen maanden later, na tal van unieke wetenschappelijke ontdekkingen verbrandde ANS in de dampkring en belandde in brokstukken bij Ambon in zee terecht. 

In de documentaire ANS - Nederlands eerste ruimteavontuur vertellen de toenmalige projectleiders van Fokker en Philips, samen met astronoom Kees de Jager en andere wetenschappers hun verhaal en dat van ANS. Samen met unieke 8- en 16-mm archiefbeelden van bouw en lancering van de satelliet, aangevuld met animaties, ontstaat een levendig, begrijpbaar en tot de verbeelding sprekend verhaal. Een herbeleving in het hier en nu. 

In de opslagruimte van het Aviodrome. 

Achter Jasper en Zeholy staat een exemplaar van de Sloshsat.

Sloshsat in de ruimte

Sleutelen aan een draaiende motor gaat in première op 20 april in het Museum Klooster Ter Apel

Sleutelen aan een draaiende motor (2017) is de laatste film van Lotte Veltman en Jasper Huizinga in de Beeldlijn-serie Noordelijke Architecten. Groninger stadsbouwmeester (van 1974-1998) Maarten Schmitt geeft zijn visie op de sterk van elkaar verschillende na-oorlogse uitbreidingswijken van de stad Groningen. Schmitt is een bevlogen en beeldend verteller. In vogelvlucht neemt hij ons mee langs de stempelwijken, de rationele sixties, de woonerven van Lewenborg die architect Jan Sterenberg ontworpen heeft én als laatste de waanzin van de bloemkoolwijk. Schmitt zijn antwoord op dit laatste construct: de door hem ontworpen wijk Hoornse Meer.

Maarten Schmitt

20 april 2018 om half vier gaat de 27 minuten durende film in première in het Museum Klooster Ter Apel, waar tot 24 juni de expositie te zien is over de Ter Apeler architect Jan Sterenberg: Constructie en context.

Regie: Jasper Huizinga en Lotte Veltman; producent: Stichting Beeldlijn